Cách chắc nhất để không nhận phải đồ gian là chỉ nhận tài sản mà người mang đến chứng minh được quyền sở hữu: giấy tờ tuỳ thân có ảnh khớp với người thật, giấy tờ sở hữu khớp với tài sản (số khung số máy, IMEI, hoá đơn), và từ chối mọi trường hợp không khớp, dù khách trả lãi cao hay xin vay ít. Kèm theo đó là hạn mức cho vay thận trọng, quy trình hai người duyệt với món giá trị lớn, và báo công an khi có dấu hiệu rõ.
Đây không chỉ là chuyện mất tiền. Nghị định về điều kiện an ninh, trật tự cấm cơ sở cầm đồ nhận tài sản không rõ nguồn gốc; Bộ luật Hình sự có tội chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có (Điều 323) cho người biết rõ mà vẫn nhận. Còn về dân sự, chủ sở hữu bị mất trộm thường có quyền đòi lại tài sản, nên tiệm vừa mất món đồ vừa mất khoản đã cho vay. Phần dưới là quy trình cụ thể chủ tiệm và nhân viên có thể áp dụng ngay.
Vì sao tiệm cầm đồ là đích nhắm của người tiêu thụ đồ gian
Người có tài sản trộm cắp cần đổi ra tiền nhanh mà không phải tìm người mua. Tiệm cầm đồ đưa tiền ngay trong mười lăm phút, không hỏi nhiều như người mua lại, và người cầm có thể không bao giờ quay lại chuộc. Đó là lý do ngành cầm đồ bị quản lý theo diện an ninh, trật tự, và công an thường gửi thông báo tài sản bị mất đến các tiệm trên địa bàn.
Thiệt hại của một lần nhận nhầm thường lớn hơn lãi của cả chục hợp đồng sạch. Ví dụ giả định: tiệm cho vay 12 triệu trên một chiếc xe, sau hai tuần công an xác định là xe bị trộm và thu hồi trả chủ. Tiệm mất 12 triệu tiền gốc, mất công làm việc với cơ quan điều tra, và nếu sổ sách thiếu sót thì còn có thể bị xử phạt. Với lãi trong giới hạn 20%/năm, cần hàng chục hợp đồng tương tự mới bù được khoản đó.
Vì vậy, quy trình kiểm tra phải được coi là một phần của việc định giá, không phải thủ tục cho có. Một món đồ không chứng minh được nguồn gốc thì giá trị cầm của nó với tiệm bằng không, bất kể giá thị trường bao nhiêu.
Kiểm tra theo từng loại tài sản
Mỗi nhóm đồ có điểm nhận diện và điểm hay bị làm giả riêng. Bảng tóm tắt những gì nhân viên quầy phải kiểm trước khi đưa sang bước định giá:
| Loại tài sản | Phải khớp | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|
| Xe máy, ô tô | Giấy đăng ký bản gốc; tên trùng căn cước hoặc có uỷ quyền hợp lệ; số khung, số máy trên xe trùng trên giấy | Số khung, số máy có vết mài, đóng lại; giấy đăng ký mới làm lại gần đây; chìa khoá không phải chìa gốc; xe biển tỉnh xa, khách không giải thích được |
| Điện thoại, máy tính bảng | Số IMEI trong máy trùng với hộp hoặc hoá đơn; khách mở khoá được trước mặt nhân viên | Máy còn khoá tài khoản của người khác; không biết mật khẩu; không có hộp, hoá đơn với máy đời mới; nhiều máy cùng đời một lúc |
| Laptop | Số sê-ri trên thân máy trùng với hộp hoặc hoá đơn; tài khoản đăng nhập là của khách | Máy có tem tài sản của cơ quan, công ty; số sê-ri bị cạo; khách không đăng nhập được |
| Vàng, trang sức | Hoá đơn hoặc phiếu mua nếu có; mô tả khớp với món đồ | Trang sức có khắc tên người khác; món bị cắt, bẻ, nấu chảy dở; số lượng lớn bất thường so với người cầm |
| Đồng hồ, túi hiệu | Thẻ bảo hành, hộp, hoá đơn khớp số sê-ri | Số sê-ri bị mài; giấy tờ ghi tên người khác; khách mô tả sai lai lịch món đồ |
Các bước kiểm cụ thể cho từng loại đồ cần được viết thành bảng kiểm dán tại quầy. Người mới làm hay bỏ sót không phải vì thiếu hiểu biết mà vì đông khách, vội.
Dấu hiệu bất thường ở người mang đồ đến
Không có dấu hiệu nào tự nó chứng minh đồ gian; nhưng khi hai ba dấu hiệu cùng xuất hiện, nhân viên nên dừng lại và gọi người phụ trách:
- Khách đồng ý ngay mọi mức giá, không mặc cả, chỉ muốn lấy tiền nhanh.
- Khách không trả lời được câu hỏi đơn giản về món đồ: mua ở đâu, dùng bao lâu, mật khẩu là gì.
- Ảnh trên căn cước không giống người đứng trước mặt, hoặc tuổi, giọng nói không khớp.
- Cùng một người mang đến nhiều món cùng loại trong thời gian ngắn, hoặc mỗi lần một món khác hẳn nhau.
- Có người đứng ngoài chờ, dặn dò khách qua điện thoại, hoặc dẫn nhiều người khác nhau đến cầm.
- Khách đến vào giờ rất muộn và nói chuyện gấp gáp, xin cầm ít để không phải xuất trình nhiều giấy tờ.
- Món đồ còn mới nhưng thiếu toàn bộ phụ kiện, hộp, sạc, hoặc còn dính đồ cá nhân của người khác.
Khi nghi ngờ, từ chối lịch sự là đủ: nói tiệm chưa nhận được loại đồ này. Không tự giữ người, không tranh cãi. Nếu có căn cứ rõ ràng, chẳng hạn món đồ trùng với thông báo tài sản bị mất, báo cho công an phường, xã nơi đặt tiệm.
Quy trình ba cửa cho một hợp đồng
Tiệm có từ hai người trở lên nên tách vai trò, để một người không thể vừa nhận, vừa định giá, vừa chi tiền với món giá trị lớn:
- Cửa một, nhận và kiểm giấy tờ: nhân viên quầy kiểm giấy tờ tuỳ thân có ảnh, photo lưu, kiểm giấy tờ sở hữu và mã nhận diện của tài sản theo bảng kiểm.
- Đối chiếu với danh sách thông báo tài sản bị mất mà công an địa phương gửi (nếu có) và với lịch sử của tiệm: người này từng cầm gì, có lần nào bị từ chối chưa.
- Cửa hai, định giá: người có chuyên môn kiểm tình trạng, đưa giá trị và mức cho vay theo bảng tỉ lệ của tiệm, ghi lý do khi lệch bảng.
- Món vượt hạn mức của nhân viên, ví dụ giả định trên 20 triệu, phải có chủ tiệm hoặc người thứ hai duyệt.
- Cửa ba, ký và chi tiền: lập hợp đồng, chụp ảnh tài sản, niêm phong nếu cần, chi tiền và ghi sổ ngay.
- Cuối ngày, người phụ trách rà lại các hợp đồng trong ngày, xem có hợp đồng nào thiếu giấy tờ hay ảnh.
Định giá và hạn mức như một lớp bảo vệ
Tỉ lệ cho vay theo nhóm rủi ro. Nhóm đồ dễ bị trộm, dễ tháo rời bán linh kiện, hoặc khó bán thanh lý nên có tỉ lệ cho vay trên giá trị thấp hơn. Bảng tỉ lệ do chủ tiệm đặt dựa trên kinh nghiệm, ghi thành văn bản để nhân viên không tự nới.
Hạn mức theo khách mới. Khách lần đầu đến chỉ được vay đến một mức nhất định dù món đồ đắt; khách đã có lịch sử chuộc đúng hạn có thể được mức cao hơn. Đây là cách giảm thiệt hại tối đa khi lỡ nhận nhầm.
Không tập trung vào một loại đồ. Nếu một nửa số tiền cho vay nằm trong một dòng điện thoại, chỉ cần giá dòng đó giảm mạnh hoặc xuất hiện một đường dây máy trộm là tiệm chịu ảnh hưởng nặng.
Ghi lại mọi lần từ chối. Lưu thông tin người bị từ chối và lý do trong sổ riêng. Người quay lại với món đồ khác hoặc nhờ người khác cầm hộ sẽ dễ được nhận ra.
Đào tạo lại định kỳ. Các kiểu làm giả giấy tờ, đục lại số khung, máy dựng thay đổi theo thời gian. Mỗi quý dành một buổi cho nhân viên xem lại các ca nghi ngờ đã gặp.
Giữ liên lạc với công an địa phương
Tiệm làm ăn đàng hoàng có lợi khi giữ quan hệ làm việc rõ ràng với công an phường, xã nơi đặt tiệm. Ngay khi được cấp giấy, hỏi cán bộ phụ trách cách tiệm nhận thông báo tài sản bị mất, cách báo tin khi nghi ngờ, và đầu mối liên hệ ngoài giờ hành chính. Lưu các thông tin này ở quầy để nhân viên ca tối cũng biết làm gì.
Khi nhận được thông báo tài sản bị mất, đối chiếu ngay với kho và sổ theo dõi, kể cả các hợp đồng vài tuần trước. Nếu trùng, báo lại kèm số hợp đồng, bản photo giấy tờ người cầm và hình camera; không tự liên hệ người cầm để đòi tiền trước khi cơ quan chức năng làm việc, vì có thể làm hỏng việc điều tra.
Ghi lại mọi lần báo tin và phản hồi vào sổ riêng: ngày, nội dung, cán bộ tiếp nhận. Khi có kiểm tra định kỳ, sổ này cùng hồ sơ hợp đồng đầy đủ cho thấy tiệm thực hiện nghiêm trách nhiệm phòng ngừa, thay vì chỉ có giấy phép treo tường.
Câu hỏi thường gặp
Lỡ nhận cầm phải đồ trộm cắp mà không biết thì sao?
Hợp tác với cơ quan công an, cung cấp hợp đồng, bản photo giấy tờ, ảnh và hình camera. Nếu tiệm đã kiểm tra đúng quy trình và không biết đồ do phạm tội mà có, đó là căn cứ quan trọng để chứng minh thiện chí. Tài sản thường được trả cho chủ sở hữu; khoản đã cho vay, tiệm đòi người đã mang đồ đến cầm.
Tiệm cầm đồ có quyền giữ người nghi mang đồ gian không?
Chủ tiệm không có quyền tạm giữ người. Khi nghi ngờ, từ chối nhận cầm và báo công an kèm thông tin, hình camera. Trường hợp người phạm tội đang bị truy đuổi hoặc phạm tội quả tang thì pháp luật có quy định riêng về việc giữ người, nhưng chủ tiệm nên ưu tiên an toàn và báo cơ quan chức năng.
Có tra cứu được xe máy, điện thoại bị mất trộm trên mạng không?
Hiện không có một hệ thống công khai, đầy đủ để tiệm tra mọi tài sản bị mất. Nguồn đáng tin nhất là thông báo của công an địa phương gửi các cơ sở cầm đồ. Với điện thoại, tình trạng khoá tài khoản của nhà sản xuất là dấu hiệu quan trọng cần kiểm trực tiếp trên máy.
Khách cầm đồ của người thân thì cần giấy gì?
Cần văn bản uỷ quyền hợp lệ của chủ sở hữu cho phép cầm cố tài sản đó, kèm giấy tờ sở hữu và giấy tờ tuỳ thân của người đi cầm. Không nhận lời hứa miệng hay tin nhắn đồng ý, kể cả khi người cầm là vợ chồng, con cái chủ sở hữu.
Nhân viên nhận nhầm đồ gian thì ai chịu trách nhiệm?
Với khách hàng và cơ quan chức năng, cơ sở kinh doanh và người đứng tên chịu trách nhiệm. Trong nội bộ, chủ tiệm và nhân viên thoả thuận trách nhiệm theo hợp đồng lao động và nội quy. Quy trình hai người duyệt và hạn mức rõ ràng giúp tránh tranh cãi về sau.
