Không. Luật Căn cước 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, liệt kê việc cầm cố, nhận cầm cố thẻ căn cước vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm, cùng với việc giữ thẻ căn cước trái quy định. Thẻ căn cước công dân cấp trước đó còn hạn được tiếp tục sử dụng và cũng không phải thứ để đem cầm. Một bên cho vay đòi giữ căn cước của bạn "làm tin" đang làm sai luật ngay từ bước đầu.
Nhưng "vay tiền bằng căn cước" vẫn là cụm từ được tìm rất nhiều, vì có hai cách hiểu. Một là đưa thẻ cho người khác giữ để vay, kiểu cầm đồ trá hình: đây là việc bị cấm và rủi ro cao. Hai là dùng căn cước để định danh khi vay ở tổ chức hợp pháp: ngân hàng, công ty tài chính kiểm tra căn cước của bạn rồi trả lại, hoàn toàn bình thường. Phần dưới giúp bạn phân biệt hai trường hợp và xử lý khi giấy tờ đã nằm trong tay người khác.
Đưa căn cước khác với dùng căn cước để định danh
Khi bạn vay ở ngân hàng, công ty tài chính hoặc cầm tài sản ở tiệm có giấy phép, bên kia cần biết bạn là ai. Họ xem thẻ, đối chiếu khuôn mặt, có thể chụp lại hoặc xác thực qua chip, đôi khi đề nghị bạn dùng tài khoản định danh điện tử. Sau đó thẻ được trả lại ngay tại quầy. Đây là dùng căn cước để định danh, pháp luật yêu cầu và bảo vệ.
Ngược lại, khi thẻ căn cước chính là thứ bị giữ để đảm bảo khoản vay, bạn đã rơi vào mô hình mà luật cấm. Thẻ căn cước không có giá trị như một tài sản để bán thanh lý, nên người giữ nó không nhằm thu hồi vốn từ tấm thẻ. Họ giữ để tạo áp lực: không có thẻ, bạn khó làm thủ tục ngân hàng, khó đi máy bay, khó làm hồ sơ xin việc, nên phải trả bằng mọi giá.
Tiệm cầm đồ đúng luật nhận cầm tài sản thật như xe, điện thoại, vàng; với xe có thể giữ giấy đăng ký xe theo thoả thuận. Họ không cần và không được giữ căn cước của bạn. Nếu biển hiệu ghi cầm đồ mà điều họ quan tâm chỉ là tấm thẻ trong ví bạn, đó là cơ sở cho vay núp bóng.
Vì sao bên cho vay muốn giữ căn cước, bằng lái, thẻ sinh viên
Tạo áp lực trả nợ. Thiếu giấy tờ tuỳ thân làm cuộc sống hằng ngày bị chặn ở nhiều chỗ. Người vay thường chịu trả lãi rất cao chỉ để lấy lại thẻ.
Có thông tin để truy đuổi. Thẻ có địa chỉ thường trú, ngày sinh, ảnh. Bên đòi nợ dùng thông tin này để tìm đến nhà hoặc doạ báo về quê.
Có thể dùng để mạo danh. Với thẻ thật trong tay, kẻ xấu có thể thử đăng ký sim, mở ví điện tử, vay ở nơi kiểm tra lỏng lẻo dưới tên bạn. Bạn chỉ biết khi bị đòi một khoản mình không vay.
Bằng lái và thẻ sinh viên cũng bị nhắm. Các nhóm cho vay sinh viên thường giữ thẻ sinh viên, thẻ ký túc xá, thậm chí đòi chụp ảnh với thẻ và liên lạc của bố mẹ. Không có giấy tờ nào trong số đó là tài sản để cầm.
Ép ký thêm giấy tờ về sau. Khi bạn đến chuộc thẻ, họ đòi ký thêm "xác nhận nợ" ghi số lớn hơn, lấy thẻ làm điều kiện trả lại.
Rủi ro khi giấy tờ nằm trong tay người lạ
Ngay cả khi bạn đã lấy lại được thẻ, thông tin trên đó có thể đã bị chụp lại. Những rủi ro cần kiểm tra:
- Sim đăng ký dưới tên bạn: các nhà mạng có kênh tra cứu số thuê bao đang đứng tên một giấy tờ tuỳ thân; bạn kiểm tra và yêu cầu huỷ số lạ.
- Khoản vay lạ trên hồ sơ tín dụng: tra cứu thông tin tín dụng cá nhân qua kênh của Trung tâm Thông tin tín dụng (CIC) để xem có khoản nào bạn không vay.
- Tài khoản ngân hàng, ví điện tử mở bằng thông tin của bạn: ngân hàng nay yêu cầu xác thực sinh trắc học nên khó hơn trước, nhưng các dịch vụ kiểm tra lỏng vẫn có thể bị lợi dụng.
- Ảnh thẻ dùng để lừa người thân: kẻ gian gửi ảnh căn cước của bạn cho bạn bè để chứng minh "đúng người" khi hỏi vay.
- Hồ sơ giả mạo nộp các nơi khác: hiếm hơn, nhưng nếu nhận giấy mời, thông báo lạ mang tên bạn, hãy liên hệ cơ quan đó để xác minh.
Kiểm tra định kỳ trong ba đến sáu tháng sau khi lấy lại giấy tờ là hợp lý, vì những người lạm dụng thông tin thường không dùng ngay.
Đòi lại giấy tờ hoặc làm lại thẻ: từng bước
Tuỳ tình hình, bạn có thể đòi lại trực tiếp hoặc làm thẻ mới để thẻ cũ mất giá trị. Thứ tự gợi ý:
- Đề nghị trả lại bằng tin nhắn, nói rõ giữ thẻ căn cước là việc luật cấm, và bạn sẽ trả phần gốc theo lịch cụ thể. Lưu lại tin nhắn.
- Không ký thêm giấy tờ để đổi lấy thẻ. Nếu bị ép, dừng lại và chuyển sang bước trình báo.
- Trình báo công an xã, phường nơi cư trú hoặc nơi bên cho vay hoạt động, nêu rõ ai đang giữ giấy tờ của bạn, từ ngày nào, kèm tin nhắn, giấy vay. Có thể gửi qua mục kiến nghị, phản ánh về an ninh trật tự trong ứng dụng VNeID.
- Làm thủ tục cấp lại thẻ căn cước nếu không lấy lại được. Bạn có thể nộp tại cơ quan quản lý căn cước của công an hoặc qua ứng dụng VNeID, khai lý do bị mất. Thủ tục, lệ phí và nơi nộp có thể thay đổi; kiểm tra trên Cổng Dịch vụ công quốc gia trước khi đi.
- Báo ngân hàng nơi bạn có tài khoản rằng giấy tờ tuỳ thân từng bị người khác giữ, đề nghị lưu ý giao dịch bất thường.
- Kiểm tra sim, hồ sơ tín dụng như mục trên, ghi lại kết quả để bổ sung hồ sơ trình báo nếu phát hiện bị mạo danh.
Với bằng lái xe bị giữ, quy trình tương tự: đề nghị trả, trình báo, và làm thủ tục cấp lại theo hướng dẫn của cơ quan cấp bằng nếu không lấy lại được.
Bên nào được làm gì với giấy tờ của bạn
Bảng dưới gom những việc hay xảy ra tại quầy giao dịch để bạn biết khi nào nên đồng ý, khi nào nên từ chối.
| Tình huống | Bên hợp pháp | Dấu hiệu sai |
|---|---|---|
| Xem thẻ căn cước để định danh | Có, rồi trả lại ngay | Giữ thẻ đến khi trả hết nợ |
| Chụp hoặc lưu thông tin căn cước | Có, để lập hồ sơ, theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân | Đòi chụp thêm ảnh bạn cầm thẻ, ảnh nhà, ảnh người thân |
| Giữ giấy đăng ký xe khi cầm xe | Có thể, nếu hợp đồng ghi rõ là cầm cố tài sản là chiếc xe | Chỉ giữ giấy, không định giá xe, lãi theo ngày |
| Giữ bằng lái, thẻ sinh viên, thẻ bảo hiểm y tế | Không | Coi các giấy này là vật đảm bảo |
| Ký hợp đồng mua bán tài sản kèm khoản vay | Không, khoản vay ghi bằng hợp đồng vay hoặc cầm cố | Ký "bán xe", "chuyển nhượng nhà" trong khi bạn chỉ đi vay |
Gặp bất kỳ dòng nào ở cột "dấu hiệu sai", bạn nên từ chối và rời đi. Tiệm cầm đồ có giấy phép gần nhà có thể tra trong danh bạ theo tỉnh thành, và bạn có quyền hỏi xem giấy chứng nhận đủ điều kiện về an ninh trật tự trước khi giao đồ.
Khi giấy tờ nhà đất bị đòi kèm theo: hợp đồng uỷ quyền, chuyển nhượng
Với khoản vay lớn hơn, một số nhóm không dừng ở căn cước mà đòi bản gốc giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, kèm theo việc ký hợp đồng uỷ quyền toàn quyền định đoạt hoặc hợp đồng chuyển nhượng có công chứng. Người vay được trấn an rằng "chỉ là thủ tục, trả xong là huỷ". Thực tế, khi hợp đồng chuyển nhượng hoặc uỷ quyền đã công chứng, bên kia có thể tiến hành sang tên hoặc bán cho người thứ ba, và bạn phải khởi kiện mới mong lấy lại, kéo dài nhiều năm.
Nếu khoản vay thật sự cần có tài sản bảo đảm là nhà đất, cách đúng là hợp đồng thế chấp tại ngân hàng hoặc tổ chức tín dụng, có đăng ký biện pháp bảo đảm. Bạn vẫn đứng tên, vẫn ở trong nhà; tài sản chỉ bị xử lý theo trình tự luật định khi vi phạm nghĩa vụ trả nợ. Không có lý do hợp pháp nào để một khoản vay cá nhân phải đi kèm hợp đồng bán nhà.
Nếu đã lỡ ký, đừng chờ. Mang toàn bộ giấy tờ, tin nhắn, sao kê chứng minh đây là khoản vay đến luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý ngay, vì việc chứng minh giao dịch giả tạo che giấu khoản vay cần bằng chứng thu thập sớm, trước khi tài sản bị chuyển cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Cầm căn cước để vay tiền bị phạt không?
Luật Căn cước 2023 cấm cả việc cầm cố lẫn nhận cầm cố thẻ căn cước, nên về nguyên tắc cả hai bên đều vi phạm. Mức xử phạt cụ thể nằm trong nghị định xử phạt hành chính về an ninh trật tự hiện hành; bạn nên đối chiếu văn bản mới nhất vì quy định có thay đổi.
Thẻ căn cước công dân cũ có áp dụng quy định này không?
Có. Thẻ căn cước công dân cấp trước ngày 1/7/2024 còn hạn được tiếp tục sử dụng như giấy tờ tương đương, và các hành vi bị cấm với thẻ căn cước cũng áp dụng tương tự. Không có giấy tờ tuỳ thân nào là tài sản để đem cầm.
Làm thẻ mới thì thẻ đang bị giữ còn dùng được không?
Khi được cấp lại, thẻ cũ không còn giá trị sử dụng. Đây là cách làm mất tác dụng của tấm thẻ đang nằm trong tay người khác. Tuy vậy thông tin trên thẻ cũ vẫn có thể đã bị chụp lại, nên bạn tiếp tục theo dõi sim và hồ sơ tín dụng.
Tiệm cầm đồ đòi giữ căn cước khi cầm điện thoại có đúng không?
Không. Tiệm được xem và đối chiếu căn cước để ghi hợp đồng, sau đó phải trả lại. Vật cầm cố là chiếc điện thoại. Nếu tiệm nhất quyết giữ thẻ, bạn nên chọn tiệm khác và có thể phản ánh với công an phường nơi tiệm hoạt động.
Đã đưa ảnh chụp căn cước cho nhóm cho vay qua mạng thì sao?
Ảnh chụp không thay được thẻ thật ở các nơi kiểm tra kỹ, nhưng vẫn có thể bị dùng để lừa người quen hoặc đăng ký ở dịch vụ lỏng lẻo. Hãy báo trước cho người thân, theo dõi tin nhắn từ ngân hàng và tra cứu hồ sơ tín dụng định kỳ.
