Câu trả lời ngắn: bạn vẫn có nghĩa vụ trả phần gốc đã thực nhận và phần lãi trong giới hạn luật cho phép, nhưng phần lãi vượt 20%/năm không có hiệu lực theo Bộ luật Dân sự 2015. Chậm trả hay không trả được một khoản vay dân sự tự nó không phải là tội phạm. Ngược lại, bên cho vay với lãi gấp 5 lần trần trở lên (từ 100%/năm) và thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Điều đó không có nghĩa là có thể quỵt nợ tín dụng đen một cách an toàn. Có những trường hợp người vay cũng phạm luật, và việc không trả cũng không làm bên cho vay dừng quấy rối. Phần dưới giải thích từng tình huống để bạn biết mình đứng ở đâu, quy định được viết chung, cần đối chiếu văn bản hiện hành khi có vụ việc cụ thể.
Lãi bao nhiêu thì luật xử lý thế nào
Mức lãi quyết định cách luật nhìn khoản vay. Bảng sau áp dụng cho bên cho vay là cá nhân, tổ chức không phải tổ chức tín dụng, kể cả tiệm cầm đồ; ngân hàng và công ty tài chính theo quy định riêng của ngành ngân hàng.
| Lãi suất quy năm | Hậu quả với bên cho vay | Người vay phải trả |
|---|---|---|
| Đến 20%/năm | Hợp pháp | Gốc và lãi theo thoả thuận |
| Trên 20% đến dưới 100%/năm | Phần lãi vượt trần không có hiệu lực (Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015); cơ sở kinh doanh cầm đồ còn có thể bị xử phạt hành chính | Gốc và lãi tối đa 20%/năm |
| Từ 100%/năm trở lên (gấp 5 lần trần) và thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng trở lên, hoặc đã từng bị xử phạt, kết án về hành vi này | Có thể bị truy cứu tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự (Điều 201 Bộ luật Hình sự), phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù tuỳ mức thu lợi | Khoản tiền được xử lý theo bản án; phần lãi vượt trần là thu lợi bất chính |
Theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao (Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP), trong vụ án cho vay lãi nặng, phần lãi vượt mức 20%/năm mà bên cho vay thực tế đã thu là thu lợi bất chính và được trả lại cho người vay (trừ khi người vay dùng tiền vay vào mục đích bất hợp pháp), còn tiền gốc dùng để cho vay và phần lãi tương ứng mức 20% bị tịch thu sung quỹ nhà nước. Đây là cách xử lý khi đã có vụ án hình sự, không phải điều mặc nhiên xảy ra khi bạn ngừng trả.
Các ngưỡng tiền và mức phạt có thể được sửa đổi; khi có vụ việc, bạn nên hỏi cán bộ tư pháp xã, phường hoặc luật sư để đối chiếu văn bản đang có hiệu lực.
Không trả nợ có bị đi tù không
Vay tiền rồi không có khả năng trả đúng hạn là vi phạm nghĩa vụ dân sự, hậu quả là bị đòi, bị kiện, bị tính lãi chậm trả theo luật, không phải bị đi tù. Lời doạ "không trả là báo công an bắt" mà các nhóm đòi nợ hay dùng phần lớn nhằm gây áp lực.
Tuy vậy, người vay có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu có hành vi gian dối hoặc chiếm đoạt, chứ không phải vì đơn thuần không trả. Ví dụ: dùng giấy tờ giả, thông tin giả để vay rồi bỏ trốn có thể bị xem xét về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 Bộ luật Hình sự); vay xong dùng tiền vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không trả được, hoặc có điều kiện mà cố tình không trả, bỏ trốn có thể bị xem xét về tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175), khi đáp ứng các điều kiện về giá trị và hành vi luật quy định.
Vì thế, điều quan trọng là bạn giữ thái độ minh bạch: không đổi địa chỉ để trốn, không dùng thông tin giả, có đề nghị trả phần gốc theo khả năng bằng văn bản. Thái độ đó vừa bảo vệ bạn về mặt pháp lý, vừa là bằng chứng khi bạn trình báo bên cho vay đòi nợ trái phép.
Bị doạ "kiện ra toà": thực tế ra sao
Bên cho vay có quyền khởi kiện. Kể cả người cho vay nặng lãi cũng có quyền nộp đơn kiện đòi tiền ra toà án nơi bị đơn cư trú. Nhận được giấy triệu tập thì bạn nên đến, không né.
Toà chỉ công nhận lãi hợp pháp. Khi xét xử, toà tính lại khoản vay theo mức lãi luật cho phép. Phần đã trả vượt có thể được trừ vào gốc. Đây là lý do nhiều chủ nợ tín dụng đen không muốn ra toà.
Giấy vay ghi khống vẫn có thể bị bác. Nếu giấy ghi 10 triệu mà bạn chỉ nhận 7 triệu, bạn trình bày và đưa chứng cứ (sao kê, tin nhắn, người chứng kiến). Toà xem xét số thực nhận chứ không chỉ con số trên giấy.
Hợp đồng mua bán giả để che khoản vay có thể vô hiệu. Theo Điều 124 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch được xác lập nhằm che giấu một giao dịch khác thì giao dịch giả tạo vô hiệu, giao dịch bị che giấu (khoản vay) vẫn được xem xét theo luật.
Toà không xử lý đòi nợ bằng quấy rối. Việc bên cho vay gọi điện, nhắn tin bêu riếu là vấn đề riêng bạn trình báo công an, không liên quan đến việc toà xử khoản vay.
Vì sao "cứ để đó không trả" vẫn là lựa chọn tệ
Một số người nghĩ vì lãi tín dụng đen là trái luật nên có thể ngừng trả hoàn toàn. Lập luận này sai ở hai điểm. Về pháp lý, phần gốc thực nhận là nghĩa vụ của bạn; luật chỉ loại bỏ phần lãi vượt trần chứ không xoá khoản vay. Về thực tế, nhóm cho vay không chờ toà án, họ quấy rối ngay, nhằm vào người thân và nơi làm việc của bạn, và gánh nặng tinh thần đó thường nặng hơn số tiền.
Cách khôn ngoan hơn là chủ động trả phần gốc còn lại, có chứng từ, đồng thời từ chối phần lãi vượt trần và trình báo nếu bị đe doạ. Khi bạn đã trả đủ gốc cộng lãi hợp pháp và có sao kê chứng minh, mọi lời đòi thêm của bên cho vay mất chỗ dựa, còn bạn có trong tay một hồ sơ sạch để công an xử lý hành vi quấy rối.
Với khoản vay ở app của công ty tài chính thật, việc không trả còn khiến bạn bị ghi nhận nợ quá hạn trên hệ thống thông tin tín dụng, ảnh hưởng tới việc vay mua nhà, mua xe trong nhiều năm. Đừng gộp chung app hợp pháp với app đen khi quyết định trả khoản nào trước.
Hỏi ai để được tư vấn miễn phí
Nhiều người vay nặng lãi ngại tìm luật sư vì nghĩ tốn kém. Thực ra có vài nơi bạn có thể hỏi mà không mất phí hoặc chi phí rất thấp. Đầu tiên là trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành phố: theo Luật Trợ giúp pháp lý 2017, người thuộc hộ nghèo, người có công với cách mạng, trẻ em, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế đặc biệt khó khăn và một số diện khác được trợ giúp miễn phí, kể cả soạn đơn và tham gia tố tụng.
Nếu không thuộc diện trên, bạn vẫn có thể hỏi cán bộ tư pháp ở uỷ ban nhân dân xã, phường về cách viết đơn trình báo, đơn đề nghị, hoặc tìm các buổi tư vấn pháp luật miễn phí do đoàn luật sư, hội luật gia, trường đại học luật tổ chức định kỳ. Khi đi, mang theo bảng liệt kê khoản vay, sao kê, ảnh chụp giấy vay và tin nhắn để buổi tư vấn đi thẳng vào việc.
Hãy thận trọng với những trang, nhóm trên mạng xưng là "luật sư hỗ trợ xoá nợ app" và đòi phí trước. Một số là dịch vụ thật, nhưng cũng có không ít trường hợp là lừa đảo nhắm vào người đang nợ. Luật sư thật có tên trong danh sách đoàn luật sư nơi họ hành nghề, và luôn có hợp đồng dịch vụ rõ ràng trước khi nhận tiền.
Việc nên làm để bảo vệ mình về mặt pháp lý
Dù bạn đang ở giai đoạn nào của khoản vay, những việc sau giúp bạn có vị trí tốt khi phải làm việc với công an hay toà án:
- Giữ mọi giấy tờ, tin nhắn, sao kê liên quan đến khoản vay, kể cả tin nhắn quảng cáo ban đầu cho thấy mức lãi được chào.
- Ghi lại số tiền thực nhận và cách nhận (tiền mặt hay chuyển khoản), có ai chứng kiến.
- Từ nay, chỉ trả qua chuyển khoản có nội dung rõ ràng; nếu buộc phải trả tiền mặt, xin biên nhận có chữ ký.
- Không ký thêm giấy tờ mới khi đang bị ép, đặc biệt là giấy "xác nhận nợ" ghi số lớn hơn thực tế hay giấy bán tài sản.
- Hỏi miễn phí ở trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nếu bạn thuộc diện được trợ giúp, hoặc cán bộ tư pháp xã, phường về cách viết đơn.
- Khi bị đe doạ, trình báo sớm thay vì đợi đến lúc sự việc leo thang.
Câu hỏi thường gặp
Người cho vay nặng lãi có bị phạt khi chưa thu lợi đến 30 triệu không?
Nếu chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, hành vi vẫn có thể bị xử phạt hành chính, đặc biệt với cơ sở kinh doanh cầm đồ vi phạm trần lãi. Phần lãi vượt 20%/năm vẫn không có hiệu lực về dân sự, bạn có quyền từ chối trả phần đó.
Đã trả lãi vượt trần rồi có đòi lại được không?
Về nguyên tắc, khoản lãi vượt trần không có hiệu lực nên có thể được trừ vào nợ gốc hoặc yêu cầu hoàn trả khi giải quyết tranh chấp. Thực tế bạn cần chứng minh được từng khoản đã trả, nên sao kê chuyển khoản và tin nhắn là thứ quyết định.
Ký giấy vay ghi số tiền lớn hơn thực nhận thì có phải trả theo giấy không?
Không đương nhiên. Nếu chứng minh được số thực nhận nhỏ hơn, toà xem xét theo thực tế. Bạn nên gom bằng chứng ngay: tin nhắn bàn về số tiền, sao kê nhận tiền, người chứng kiến lúc giao tiền.
Tố cáo người cho vay nặng lãi thì có bị trả thù không?
Rủi ro này có thật nên bạn cần báo rõ với công an nếu đã bị đe doạ, đề nghị được bảo vệ và giữ bí mật thông tin người tố giác theo quy định. Thông báo cho người thân, hạn chế đi một mình đến chỗ hẹn với bên cho vay.
Vợ hoặc chồng có phải trả nợ tín dụng đen của người kia không?
Phụ thuộc khoản vay có dùng cho nhu cầu thiết yếu của gia đình hay không và ai ký. Khoản vay riêng một người tự ký, dùng cho việc riêng thì thường là nghĩa vụ riêng. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý.
