Không có lựa chọn nào rẻ nhất trong mọi trường hợp. Thời hạn vay quyết định thứ tự: với khoản vay vài tuần, cầm đồ lãi theo ngày ở mức hợp pháp thường tốn ít hơn rút tiền mặt từ thẻ tín dụng hay vay tiêu dùng có kỳ hạn tối thiểu và phí trả trước hạn. Với khoản vay một năm trở lên, khoản vay trả góp gốc giảm dần có thể ngang hoặc rẻ hơn cầm đồ chỉ đóng lãi.
Cách so đúng là quy mọi lựa chọn về cùng một câu hỏi: vay đúng số tiền này, trong đúng thời gian này, tổng cộng mất bao nhiêu tiền, gồm cả lãi và mọi khoản phí. Lãi suất quảng cáo của từng nơi không trả lời được câu đó.
Các con số dưới đây đều là giả định để minh hoạ cách tính, không phải mức của bất kỳ ngân hàng, công ty tài chính hay tiệm nào. Bạn thay bằng con số thật được báo để tự so.
Nguyên tắc so: cùng số tiền, cùng thời hạn, cộng đủ phí
Lãi suất là một thành phần của chi phí, không phải toàn bộ. Rút tiền mặt từ thẻ tín dụng thường có phí rút tính theo phần trăm và lãi tính ngay từ ngày rút. Vay tiêu dùng thường có kỳ hạn tối thiểu và có thể thu phí nếu trả trước hạn; một số khoản còn kèm bảo hiểm. Cầm đồ có lãi và có thể có phí bảo quản, phí hồ sơ.
Vì vậy, với mỗi lựa chọn, bạn cần đúng ba con số: số tiền thực nhận, tổng tiền phải trả, thời gian từ lúc nhận đến lúc trả xong. Chênh lệch giữa tổng phải trả và thực nhận là chi phí; chia cho số thực nhận và quy ra năm để so.
Một điểm hay bị bỏ qua: so phải theo thời gian bạn thực sự cần tiền, không theo kỳ hạn sản phẩm. Nếu bạn chỉ cần tiền 3 tuần mà khoản vay có kỳ hạn tối thiểu 12 tháng, chi phí cần tính là chi phí khi trả sau 3 tuần, gồm cả phí trả trước hạn.
Ví dụ giả định: cần 10 triệu đồng trong 30 ngày
Các mức dưới đây là giả định để minh hoạ, chọn ở vùng thường gặp, không đại diện cho bất kỳ tổ chức nào. Không tính phí bảo hiểm hay phí khác ngoài những khoản ghi trong bảng.
| Lựa chọn | Giả định | Chi phí sau 30 ngày | Quy ra năm (xấp xỉ) |
|---|---|---|---|
| Cầm đồ, lãi theo ngày ở mức trần | 20%/năm, không phí | khoảng 164.000 đồng | 20% |
| Cầm đồ, lãi theo tháng | 1,5%/tháng, không phí | 150.000 đồng | 18% |
| Rút tiền mặt từ thẻ tín dụng | Phí rút 4%, lãi 30%/năm tính từ ngày rút | khoảng 647.000 đồng | khoảng 79% |
| Vay tiêu dùng tín chấp, trả hết sau 1 tháng | Lãi 30%/năm, phí trả trước hạn 3% số tiền trả | khoảng 550.000 đồng | khoảng 66% |
| Mượn người thân | Không lãi | 0 đồng | 0% |
Với khoản vay 30 ngày, khoản phí một lần như phí rút tiền hay phí trả trước hạn chiếm phần lớn chi phí, nên cầm đồ ở mức lãi hợp pháp tốn ít hơn hẳn. Nhưng nếu tiệm cầm đồ kèm các khoản phí cộng lại lên 4–5% một tháng, lợi thế đó biến mất. Kết luận phụ thuộc vào con số thật bạn được báo.
Khi thời hạn kéo dài, thứ tự đổi chiều
Vay 12 tháng, cầm đồ chỉ đóng lãi. Với 1,5%/tháng giả định, sau 12 tháng bạn đã đóng 1,8 triệu đồng lãi và vẫn nợ nguyên 10 triệu gốc, phải trả một lần khi chuộc.
Vay 12 tháng, khoản vay trả góp đều. Với lãi giả định 30%/năm tính trên dư nợ giảm dần, mỗi tháng trả khoảng 975.000 đồng, tổng lãi sau 12 tháng khoảng 1,7 triệu đồng và hết nợ. Tổng lãi ngang cầm đồ dù lãi suất danh nghĩa cao hơn, vì gốc giảm dần mỗi tháng.
Phí một lần loãng dần theo thời gian. Phí rút tiền 4% trên khoản vay một tháng tương đương gần 49%/năm, nhưng trên khoản vay mười hai tháng chỉ còn khoảng 4%/năm. Vay càng dài, lãi suất càng là yếu tố chính.
Kỳ hạn ngắn của cầm đồ là con dao hai lưỡi. Kỳ hạn 1 tháng linh hoạt khi bạn chắc có tiền, nhưng nếu phải gia hạn liên tục mà không trả bớt gốc, chi phí tích luỹ dần mà nợ không giảm, như ví dụ cầm đồ 12 tháng ở trên.
Những sai lầm hay gặp khi so các cách vay
Phần lớn quyết định sai không đến từ việc tính nhầm, mà từ việc so hai thứ không cùng loại. Năm lỗi dưới đây gặp rất thường:
- So lãi tháng với lãi năm. 1,5%/tháng nghe thấp hơn 18%/năm, nhưng hai con số là một. Luôn đưa về cùng đơn vị năm.
- So lãi trên dư nợ giảm dần với lãi trên dư nợ ban đầu. Lãi 20%/năm trên dư nợ ban đầu của khoản trả góp đắt hơn nhiều so với 20%/năm trên dư nợ giảm dần, vì bạn trả lãi cả cho phần gốc đã trả.
- Bỏ quên phí một lần. Phí rút tiền, phí hồ sơ, phí trả trước hạn là phần lớn chi phí của khoản vay ngắn.
- Chỉ so khi mọi thứ suôn sẻ. Không tính kịch bản trả chậm, trong khi đó là lúc chi phí của các lựa chọn chênh nhau nhiều nhất.
- Tin con số "chỉ từ". Mức quảng cáo thường là mức thấp nhất cho hồ sơ tốt nhất. Con số dùng để so phải là con số áp cho chính bạn, được ghi trong hợp đồng hoặc bảng tính trả nợ.
Một phép thử gọn cho mọi lựa chọn: hỏi từng nơi: nếu trả hết đúng ngày dự kiến thì tổng cộng phải trả bao nhiêu tiền. Nơi nào không trả lời được bằng một con số cụ thể thì chưa đủ dữ kiện để so.
Những chi phí không nằm trong con số lãi
Ngoài tiền, mỗi lựa chọn còn có cái giá khác mà bảng tính không thể hiện. Cân nhắc thêm các điểm sau:
- Mất quyền dùng tài sản. Cầm điện thoại, laptop hay xe theo hình thức giữ đồ nghĩa là bạn không dùng được chúng trong thời gian vay. Nếu đó là công cụ làm ăn, chi phí thật cao hơn tiền lãi.
- Rủi ro mất tài sản khi trễ hạn. Cầm đồ có tài sản bảo đảm nên tiệm có thể xử lý tài sản theo hợp đồng khi bạn không chuộc. Vay tín chấp không có tài sản bị giữ, nhưng chậm trả có hậu quả khác.
- Lịch sử tín dụng. Vay ngân hàng, công ty tài chính và thẻ tín dụng được ghi nhận trên hệ thống thông tin tín dụng; trả chậm có thể ảnh hưởng tới các lần vay sau. Cầm đồ thường không được ghi nhận theo cách này.
- Thời gian và giấy tờ. Cầm đồ thường có tiền trong ngày với căn cước và tài sản. Vay tiêu dùng cần thẩm định thu nhập, có thể mất vài ngày.
- Quan hệ cá nhân. Mượn người thân không mất lãi nhưng có cái giá về tình cảm nếu trả chậm. Thoả thuận rõ ngày trả, ghi lại bằng tin nhắn, giúp giữ được cả tiền lẫn quan hệ.
Ví dụ: một thợ sửa xe cầm bộ đồ nghề để vay 5 triệu đồng có thể trả lãi rẻ, nhưng mất mấy ngày công vì thiếu đồ làm. Lúc đó khoản vay tín chấp lãi cao hơn mà giữ được đồ nghề lại có thể ít tốn hơn trên thực tế.
Tự lập bảng so trong mười phút
Trước khi quyết định, lấy một tờ giấy hoặc ghi chú trên điện thoại và làm như sau:
- Ghi số tiền thật sự cần và ngày chắc chắn có tiền trả. Đừng vay dư "cho chắc"; phần dư cũng chịu lãi.
- Liệt kê hai ba lựa chọn khả thi với bạn. Ví dụ cầm một tài sản ở một tiệm có giấy phép, rút tiền thẻ đang có, hỏi vay người thân.
- Hỏi từng nơi tổng chi phí cho đúng số tiền và thời hạn đó. Gồm lãi, phí một lần, phí định kỳ, phí trả trước hạn nếu có.
- Quy về chi phí thật theo năm. Lấy tổng chi phí chia số tiền thực nhận, nhân 365, chia số ngày vay.
- Thêm một dòng "nếu trễ hai tuần". Tính lại chi phí trong tình huống bạn trả chậm hơn dự kiến. Lựa chọn nào phình quá mạnh trong kịch bản này là lựa chọn rủi ro.
Bảng so xong thường chỉ ra lựa chọn rõ ràng. Nếu mọi lựa chọn đều đắt so với khả năng trả, đó là tín hiệu nên xem lại chính khoản chi cần tiền, thay vì tìm cách vay.
Khi nào cầm đồ hợp lý, khi nào không
Cầm đồ có lý khi bạn cần tiền gấp trong thời gian ngắn, biết chắc nguồn tiền trả, có tài sản không cần dùng trong thời gian đó, và tìm được tiệm có giấy phép, lãi theo ngày ở mức hợp pháp, không phí ẩn. Trong điều kiện này, cầm đồ thường là một trong những cách vay ngắn hạn ít tốn kém.
Cầm đồ kém hợp lý khi nhu cầu tiền kéo dài nhiều tháng mà chưa rõ nguồn trả, vì lãi cứ đóng mà gốc không giảm; khi tài sản cầm là thứ bạn cần mỗi ngày để kiếm tiền; hoặc khi nơi nhận cầm có các khoản phí đẩy chi phí thật lên gấp nhiều lần trần.
Dù chọn cách nào, nguyên tắc chung không đổi: chỉ vay khi biết rõ tổng số tiền phải trả, giữ đầy đủ giấy tờ, và đặt sẵn kế hoạch trả trước khi nhận tiền.
Câu hỏi thường gặp
Cầm đồ có rẻ hơn vay ngân hàng không?
Tuỳ thời hạn và loại khoản vay. Vay có tài sản bảo đảm ở ngân hàng thường có lãi thấp hơn nhưng thủ tục lâu và kỳ hạn dài. Với khoản vay vài tuần, cầm đồ lãi hợp pháp thường ít tốn hơn các khoản có phí một lần cao.
Rút tiền mặt từ thẻ tín dụng có được miễn lãi không?
Thông thường thời gian miễn lãi của thẻ áp dụng cho giao dịch mua sắm, còn rút tiền mặt bị tính phí rút và lãi ngay từ ngày rút. Điều kiện cụ thể khác nhau theo từng thẻ, nên đọc biểu phí của ngân hàng phát hành.
Phí trả nợ trước hạn của khoản vay tiêu dùng thường là bao nhiêu?
Mức này do từng tổ chức quy định trong hợp đồng và có thể thay đổi theo thời gian đã vay. Không có con số chung; hãy hỏi trực tiếp và yêu cầu xem điều khoản trước khi ký nếu bạn có ý định trả sớm.
Có nên vay chỗ này để đóng lãi chỗ kia không?
Vay mới để trả lãi cũ là dấu hiệu khoản nợ đã vượt khả năng trả. Mỗi vòng như vậy thêm một lớp chi phí. Lúc này nên dừng lại, liệt kê toàn bộ khoản nợ và tính phương án bán tài sản hoặc nhờ người thân hỗ trợ.
Vay qua ứng dụng trên điện thoại có so được theo cách này không?
Được, miễn là bạn biết số tiền thực nhận, tổng phải trả và thời hạn. Nếu ứng dụng đòi phí trước khi giải ngân hoặc không nêu rõ tổng chi phí, đó là dấu hiệu rủi ro cao, nên tránh.
