Lãi trá hình là phần chi phí vay mà người đi cầm phải trả nhưng không mang tên "lãi": phí cắt trước, phí tính theo phần trăm không gắn với dịch vụ nào, số tiền vay ghi cao hơn số thực nhận, hay chênh lệch giữa giá "bán" và giá "mua lại" tài sản. Con số lãi trên hợp đồng vì thế trông hợp lệ, trong khi chi phí thật có thể vượt trần 20%/năm nhiều lần.
Cách nhận biết nhanh nhất là bỏ qua tên gọi của từng khoản và chỉ nhìn hai con số: tổng tiền bạn sẽ phải trả và số tiền bạn thực cầm về. Chênh lệch giữa hai con số đó, chia cho số tiền thực nhận rồi quy ra năm, là lãi thật. Lớn hơn 20% thì phần chênh vượt trần, dù được gọi bằng bất kỳ tên nào.
Dưới đây là bảy dấu hiệu hay gặp, một ví dụ bóc tách hợp đồng giả định và cách xử lý khi phát hiện.
Vì sao lãi phải "đổi tên"
Bộ luật Dân sự 2015 giới hạn lãi suất thoả thuận ở 20%/năm, và quy định về kinh doanh cầm đồ yêu cầu lãi suất nhận cầm không vượt mức đó. Khi một nơi muốn thu cao hơn mà vẫn có hợp đồng "sạch", cách đơn giản là để dòng lãi suất ở mức hợp lệ và dồn phần còn lại sang những khoản mang tên khác.
Cần nói rõ: không phải khoản phí nào cũng là lãi trá hình. Phí giữ ô tô trong bãi có người trông, phí kiểm định kim cương bằng thiết bị, là chi phí cho dịch vụ có thật. Khoản đáng ngờ là khoản tính giống hệt lãi, tức theo phần trăm số tiền vay và theo thời gian vay, nhưng không gắn với việc gì cụ thể. Khi tranh chấp, cơ quan có thẩm quyền thường xét bản chất của khoản tiền chứ không dừng ở tên gọi.
Vì thế, khi đọc hợp đồng, câu hỏi đúng không phải "khoản này tên là gì" mà là "nếu mình chuộc đúng hạn thì tổng cộng mất bao nhiêu tiền so với số tiền mình nhận".
Bảy dấu hiệu lãi trá hình hay gặp
1. Cắt lãi hoặc phí ngay khi đưa tiền. Hợp đồng ghi vay 10 triệu đồng nhưng bạn chỉ nhận 9,5 triệu vì đã trừ trước lãi kỳ đầu và vài khoản phí. Lãi vẫn tính trên 10 triệu, nên lãi thật trên số tiền bạn dùng cao hơn con số ghi.
2. Số tiền vay ghi cao hơn số thực nhận. Dạng nặng hơn của dấu hiệu trên: không có khoản phí nào được gọi tên, chỉ đơn giản là ghi khống số vay. Bạn nhận 8 triệu đồng nhưng ký nhận nợ 10 triệu. Đây là dấu hiệu nghiêm trọng, không nên ký.
3. Phí theo phần trăm không gắn dịch vụ. "Phí quản lý 1%/tháng", "phí bảo quản 1,5%/tháng" khi tiệm chỉ giữ giấy, không giữ đồ. Cộng vào lãi là ra chi phí thật.
4. Lãi không ghi đơn vị hoặc ghi mơ hồ. Chỉ ghi "lãi 3" hay "lãi theo quy định của cửa hàng". Lúc ký có thể được giải thích là 3% một tháng, lúc chuộc lại thành 3.000 đồng một triệu một ngày, tức 9%/tháng.
5. Lãi tối thiểu dài và làm tròn lên kỳ. Lãi tối thiểu 30 ngày cộng làm tròn lên tháng khiến người chuộc sau 5 ngày trả lãi bằng người chuộc sau 30 ngày. Lãi thật quy ra năm của khoản vay ngắn tăng gấp nhiều lần.
6. Hợp đồng mua bán kèm quyền mua lại. Thay vì cầm cố, bạn ký "bán" tài sản với giá 10 triệu đồng và được "mua lại" sau 30 ngày với giá 10,9 triệu. Chênh 900.000 đồng chính là lãi, tương đương 9%/tháng, khoảng 108%/năm. Bạn còn mất cả quyền sở hữu trên giấy.
7. Phạt trễ hạn cao bất thường. Lãi trong hạn thấp nhưng phạt quá hạn tính theo ngày rất cao, trong khi kỳ hạn lại ngắn tới mức khó chuộc kịp. Lúc này phần lớn chi phí thật nằm ở khoản phạt chứ không phải lãi.
Bóc tách một hợp đồng giả định
Giả định một hợp đồng cầm giấy đăng ký xe, ghi khoản vay 10 triệu đồng, thời hạn 1 tháng, lãi 1,5%/tháng. Các khoản trừ ngay khi giải ngân và khoản phải trả khi chuộc như sau:
| Khoản | Tên trên hợp đồng | Số tiền | Thời điểm |
|---|---|---|---|
| Lãi tháng đầu | Lãi 1,5%/tháng, thu trước | 150.000 đồng | Trừ khi giải ngân |
| Phí làm hồ sơ | Phí hồ sơ | 200.000 đồng | Trừ khi giải ngân |
| Phí định giá | Phí thẩm định | 150.000 đồng | Trừ khi giải ngân |
| Phí bảo quản | Phí bảo quản 1%/tháng | 100.000 đồng | Trừ khi giải ngân |
| Tiền thực nhận | 9.400.000 đồng | Lúc cầm | |
| Tiền phải trả khi chuộc | Gốc | 10.000.000 đồng | Sau 1 tháng |
Bạn nhận 9,4 triệu đồng và sau một tháng trả 10 triệu đồng. Chi phí thật là 600.000 đồng trên 9,4 triệu, khoảng 6,4% cho một tháng, quy ra năm khoảng 76,6%. Lãi ghi trên hợp đồng chỉ 18%/năm, nằm dưới trần, nhưng chi phí thật gấp hơn ba lần mức trần 20%/năm. Trong ví dụ này, tiệm giữ giấy chứ không giữ xe nên khoản "bảo quản" gần như không gắn với dịch vụ nào.
Vì sao khoản vay càng ngắn, lãi trá hình càng nặng
Các khoản phí một lần như phí hồ sơ, phí định giá không thay đổi dù bạn vay 5 ngày hay 5 tháng. Khi quy ra năm, chúng bị nhân lên theo tỉ lệ nghịch với thời gian vay. Phí hồ sơ 200.000 đồng trên khoản 10 triệu đồng là 2%: vay 6 tháng thì tương đương khoảng 4%/năm, vay 1 tháng tương đương 24%/năm, vay 7 ngày tương đương hơn 100%/năm.
Người đi cầm thường vay ngắn, vài ngày đến vài tuần, nên chính nhóm này chịu thiệt nhiều nhất từ phí một lần và lãi tối thiểu. Một hợp đồng có vẻ hợp lý với người vay ba tháng có thể rất đắt với người chỉ cần tiền qua cuối tuần.
Vì vậy, nếu bạn chỉ cần tiền vài ngày, hãy nói rõ thời gian đó khi hỏi giá và tính chi phí thật theo đúng số ngày dự kiến. Nơi tính lãi theo ngày, không phí một lần thường có lợi hơn hẳn cho khoản vay ngắn, kể cả khi mức lãi tháng của họ nghe cao hơn một chút.
Ba bước tự tính lãi thật trước khi ký
Không cần công thức phức tạp. Ba bước dưới đây áp dụng cho mọi hợp đồng, kể cả hợp đồng mua bán có quyền mua lại:
- Ghi số tiền thực nhận. Là số tiền mặt hoặc chuyển khoản bạn thật sự nhận, sau mọi khoản trừ. Không lấy số ghi trên hợp đồng.
- Ghi tổng tiền phải trả nếu chuộc đúng hạn. Gồm gốc, lãi, mọi phí phải trả thêm, hoặc giá mua lại nếu là hợp đồng mua bán. Hỏi tiệm con số này và đề nghị ghi vào biên nhận.
- Tính phần trăm và quy ra năm. Lấy (tổng phải trả − số thực nhận) ÷ số thực nhận, rồi nhân 365 và chia cho số ngày vay. Kết quả lớn hơn 20% là chi phí vượt trần.
Ví dụ: thực nhận 9,4 triệu đồng, phải trả 10 triệu sau 30 ngày. (10 − 9,4) ÷ 9,4 ≈ 6,38%; nhân 365 chia 30 ra khoảng 77,7%/năm. Con số hơi khác với cách nhân 12 ở bảng trên do cách quy tháng ra năm, nhưng kết luận như nhau. Tính trước khi ký giúp bạn có lý do rõ ràng để từ chối hoặc thương lượng, thay vì chỉ có cảm giác "hình như đắt".
Phát hiện lãi trá hình thì làm gì
Nếu chưa ký: đề nghị bỏ các khoản không gắn dịch vụ, hoặc ghi rõ tổng chi phí vào hợp đồng. Từ chối ký khi số tiền vay ghi cao hơn số thực nhận, hoặc khi tiệm đề nghị ký hợp đồng mua bán thay cho hợp đồng cầm cố. Bạn có thể tìm nơi khác minh bạch hơn trong danh bạ tiệm cầm đồ theo tỉnh thành.
Nếu đã ký: giữ bản hợp đồng, mọi biên nhận, tin nhắn, và ghi lại số tiền thực nhận kèm bằng chứng như sao kê chuyển khoản. Bằng chứng về số tiền thực nhận là thứ quan trọng nhất, vì nó cho thấy khoảng cách giữa con số trên giấy và thực tế. Sau đó thương lượng với tiệm để tính lại theo mức không vượt 20%/năm trên số tiền thực nhận.
Nếu không thương lượng được: bạn có thể trình báo công an phường, xã nơi tiệm hoạt động, cơ quan quản lý điều kiện kinh doanh cầm đồ, hoặc khởi kiện dân sự. Với các trường hợp có dấu hiệu lãi rất cao, kèm đe doạ, giữ giấy tờ tuỳ thân để ép trả, đó đã là vấn đề của tín dụng đen và cần trình báo ngay.
Dù ở bước nào, đừng ngưng trả mà không thông báo, và đừng ký thêm giấy tờ gia hạn hay xác nhận nợ mới khi chưa đọc kỹ. Một tờ xác nhận nợ ký sau có thể hợp thức hoá chính con số bạn đang muốn tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Cắt lãi trước có phạm luật không?
Thoả thuận trả lãi trước không bị cấm, nhưng lãi khi đó được tính trên số tiền lớn hơn số bạn thực dùng. Nếu cộng lại mà chi phí thật vượt 20%/năm thì phần vượt không có hiệu lực, dù dòng lãi suất trên giấy vẫn hợp lệ.
Hợp đồng mua bán có quyền mua lại khác cầm đồ thế nào?
Trong cầm cố, tài sản vẫn thuộc về bạn và tiệm chỉ giữ để bảo đảm khoản vay. Trong hợp đồng mua bán, trên giấy bạn đã bán tài sản, nên nếu không mua lại kịp thì rất khó đòi phần chênh lệch giá trị. Chỉ khi chứng minh được đó là giao dịch giả tạo để che giấu khoản vay, toà mới xem xét theo bản chất vay.
Ký nhận nợ nhiều hơn số thực nhận rồi thì có cách nào không?
Thu thập bằng chứng về số tiền thực nhận như sao kê ngân hàng, tin nhắn, người làm chứng. Khi tranh chấp, toà án có thể xem xét số tiền thực giao nhận. Không có bằng chứng thì rất khó, nên hãy giữ mọi dấu vết từ sớm.
Phí bảo hiểm khoản vay bắt buộc có tính là lãi không?
Bảo hiểm có hợp đồng bảo hiểm thật, có công ty bảo hiểm và quyền lợi rõ ràng thì là một sản phẩm riêng. Khoản gọi là bảo hiểm nhưng không có giấy chứng nhận, không có quyền lợi nào cho bạn thì nên cộng vào chi phí vay.
Làm sao biết một khoản phí có gắn với dịch vụ thật?
Hỏi khoản phí đó trả cho việc gì cụ thể và nó có thay đổi khi số tiền vay thay đổi không. Phí gắn dịch vụ thật thường cố định theo công việc; phí tăng theo số tiền vay và theo thời gian thì vận hành giống hệt lãi.
