Ngoài tiền lãi, một khoản cầm đồ có thể kèm vài loại phí: phí bảo quản (lưu kho, giữ xe), phí định giá, phí làm hồ sơ, phí gia hạn và phí trễ hạn. Không phải tiệm nào cũng thu đủ, có nơi gộp hết vào lãi, có nơi không thu phí nào. Điều cần làm là hỏi rõ từng khoản bằng số tiền cụ thể và cộng chúng vào lãi để ra chi phí thật.
Phép cộng này quan trọng vì trần 20%/năm của Bộ luật Dân sự áp lên lãi suất, và một khoản phí thu đều đặn theo tỉ lệ số tiền vay, không gắn với dịch vụ cụ thể, rất dễ bị xem là lãi đội lốt. Ví dụ giả định: lãi 1,5%/tháng cộng phí bảo quản 1%/tháng thì người vay thực trả 2,5%/tháng, tức 30%/năm.
Dưới đây là từng loại phí, khi nào hợp lý, cách quy đổi và những câu nên hỏi trước khi ký.
Các loại phí thường gặp và câu nên hỏi
Tên gọi khác nhau theo từng nơi, nhưng phần lớn các khoản phí rơi vào năm nhóm dưới đây.
| Loại phí | Thường dùng cho | Câu nên hỏi trước khi ký |
|---|---|---|
| Phí bảo quản, lưu kho, giữ xe | Tài sản tiệm phải giữ: xe máy, ô tô, đồ điện tử cồng kềnh | Thu cố định hay theo % tiền vay? Tính theo ngày hay theo tháng? Cầm giữ giấy, không giữ xe có thu không? |
| Phí định giá, thẩm định | Vàng, kim cương, đồng hồ, máy móc cần kiểm tra kỹ | Có thu nếu cuối cùng không vay không? Thu một lần hay mỗi lần gia hạn? |
| Phí làm hồ sơ, mở hợp đồng | Mọi loại tài sản | Trừ vào tiền giải ngân hay trả riêng? Có ghi trong hợp đồng không? |
| Phí gia hạn | Khi đến hạn mà muốn kéo dài thêm | Gia hạn có phải trả phí ngoài tiền lãi không? Có phải ký hợp đồng mới không? |
| Phí trễ hạn, phạt vi phạm | Khi quá hạn chưa chuộc, chưa đóng lãi | Tính một lần hay theo ngày? Có cộng thêm lãi quá hạn không? |
Câu trả lời nên được ghi vào hợp đồng hoặc biên nhận. Một khoản phí chỉ tồn tại trong lời nói của nhân viên thì lúc chuộc rất khó cãi, theo cả hai chiều.
Phí có hợp pháp không: ranh giới giữa phí và lãi
Pháp luật dân sự cho phép các bên thoả thuận về giá dịch vụ, và việc bảo quản một chiếc ô tô trong bãi có mái che, có camera, có người trông là dịch vụ có thật, có chi phí thật. Một khoản phí tương xứng cho dịch vụ đó tự nó không trái luật.
Vấn đề nằm ở những khoản phí không gắn với việc gì cụ thể nhưng lại tính đều theo phần trăm số tiền vay và theo thời gian vay, giống hệt cách tính lãi. Chẳng hạn cầm giấy đăng ký xe, tiệm không giữ xe mà vẫn thu "phí bảo quản 1,5%/tháng". Trong tranh chấp, các khoản như vậy thường được nhìn nhận theo bản chất là tiền lãi, và khi cộng vào lãi mà vượt 20%/năm thì phần vượt có thể không được công nhận.
Một dấu hiệu khác đáng chú ý là khi lãi trên hợp đồng được ghi rất đẹp, kiểu đúng 1,6%/tháng, nhưng phí lại cao gấp đôi lãi. Khi đó con số lãi chỉ là phần nổi. Cách đánh giá đúng luôn là nhìn tổng tiền bạn phải trả thêm so với số tiền thực nhận, quy ra %/năm.
Quy định cụ thể có thể thay đổi; nếu khoản phí lớn và bạn nghi ngờ, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan công an quản lý ngành nghề tại địa phương.
Phí bảo quản và phí định giá: khi nào hợp lý
Giữ xe, giữ ô tô thì có chi phí thật. Tiệm cầm xe theo hình thức giữ xe phải có chỗ để, trông coi, có khi phải nổ máy định kỳ. Với ô tô, chi phí bến bãi càng rõ. Phí bảo quản tính theo ngày hoặc theo tháng với số tiền cố định là dễ hiểu và dễ kiểm.
Cầm giữ giấy mà vẫn thu phí bảo quản thì nên hỏi. Khi bạn vẫn đi xe và tiệm chỉ giữ giấy đăng ký, gần như không có gì để bảo quản ngoài một tờ giấy trong két. Phí "bảo quản" lúc này cần được giải thích rõ là cho việc gì.
Bảo quản là nghĩa vụ đi kèm việc nhận cầm. Bộ luật Dân sự đặt cho bên nhận cầm cố nghĩa vụ bảo quản, giữ gìn tài sản cầm cố, và phải bồi thường nếu làm mất hoặc hư hỏng. Phí bảo quản không thay đổi nghĩa vụ đó; ngược lại, đã thu phí thì càng có lý do yêu cầu bảo quản cẩn thận.
Phí định giá thường là một lần. Kiểm vàng, thử kim cương hay kiểm máy tốn thời gian và thiết bị. Nhiều tiệm miễn phí định giá để giữ khách; nơi có thu thì thường thu một lần lúc nhận cầm. Thu lại mỗi lần gia hạn khi tài sản không đổi là điều cần hỏi.
Cách cộng phí vào lãi để ra chi phí thật
Ví dụ giả định: vay 10 triệu đồng trong 2 tháng, lãi 1,5%/tháng, phí làm hồ sơ 100.000 đồng trừ ngay khi giải ngân, phí bảo quản 0,5%/tháng.
- Tính tiền lãi: 10.000.000 × 1,5% × 2 = 300.000 đồng.
- Tính phí định kỳ: 10.000.000 × 0,5% × 2 = 100.000 đồng.
- Cộng phí một lần: 100.000 đồng phí hồ sơ. Tổng chi phí là 500.000 đồng.
- Xác định số tiền thực nhận: vì phí hồ sơ trừ ngay, bạn chỉ cầm về 9.900.000 đồng.
- Quy ra %/năm: 500.000 ÷ 9.900.000 ≈ 5,05% cho 2 tháng, nhân 6 ra khoảng 30,3%/năm.
Lãi ghi trên hợp đồng chỉ 18%/năm, dưới trần, nhưng chi phí thật khoảng 30%/năm. Khoản vay càng ngắn thì phí một lần càng đẩy con số này lên cao: cùng 100.000 đồng phí hồ sơ, vay 10 ngày thì riêng phí đã tương đương khoảng 37%/năm.
Phí gia hạn và phí trễ hạn: hai khoản dễ phình nhất
Phí hồ sơ hay phí định giá thường chỉ trả một lần, nên tổng của chúng có giới hạn. Phí gia hạn và phí trễ hạn thì khác: chúng phát sinh mỗi khi khoản vay kéo dài, mà khoản vay càng kéo dài thì người vay thường càng khó khăn.
Với gia hạn, điều cần biết là tiệm có coi mỗi lần gia hạn như một hợp đồng mới không. Nếu có, mỗi lần gia hạn có thể kéo theo phí hồ sơ, phí định giá như lần đầu. Ba lần gia hạn là ba lần phí. Hỏi rõ trước để biết gia hạn có phải chỉ đóng lãi kỳ cũ hay còn khoản nào khác.
Với trễ hạn, có hai thứ có thể cộng dồn: lãi trên nợ quá hạn và một khoản phạt vi phạm nếu hợp đồng có thoả thuận. Một khoản phạt cố định ghi rõ từ đầu dễ hiểu hơn nhiều so với kiểu "phạt theo quy định của tiệm". Nếu tiệm tính phí trễ hạn theo ngày với tỉ lệ phần trăm số tiền vay, hãy quy ra năm như cách tính lãi; con số thường cao bất ngờ.
Một cách tránh cả hai khoản: ngay từ đầu chọn thời hạn vay thực tế với khả năng trả của mình, thà dài hơn một chút còn hơn ngắn rồi phải gia hạn nhiều lần.
Ví dụ cầm ô tô có phí bến bãi
Ô tô là tài sản mà phí bảo quản có thể chiếm phần lớn chi phí, nên đáng tính riêng. Giả định bạn cầm một chiếc xe theo hình thức để xe lại tiệm, vay 100 triệu đồng trong 1 tháng, lãi 1,5%/tháng, phí bến bãi 100.000 đồng mỗi ngày.
Tiền lãi một tháng là 1,5 triệu đồng. Phí bến bãi 30 ngày là 3 triệu đồng. Tổng chi phí 4,5 triệu đồng trên 100 triệu đồng, tức 4,5% cho một tháng, quy ra năm khoảng 54%. Ở ví dụ này, phần phí lớn gấp đôi phần lãi, và tỷ lệ phí càng nặng khi số tiền vay nhỏ: vay 30 triệu đồng với cùng mức phí bến bãi thì riêng phí đã là 10% mỗi tháng.
Vì vậy với ô tô, câu hỏi đầu tiên nên là: tiệm có nhận hình thức giữ giấy, để bạn tiếp tục dùng xe không, và nếu giữ xe thì phí tính theo ngày hay theo tháng. Phí bến bãi cố định theo ngày gắn với chi phí thật của bãi giữ xe nên khó bị xem là lãi trá hình, nhưng bạn vẫn cần cộng nó vào để quyết định khoản vay có đáng hay không.
Những câu nên hỏi và đòi ghi vào hợp đồng
Một danh sách ngắn để mang theo khi đi cầm. Tiệm minh bạch sẽ trả lời ngay mà không khó chịu:
- Nếu chuộc đúng hạn thì tổng cộng phải trả bao nhiêu? Xin ghi con số đó vào biên nhận.
- Ngoài lãi có những phí nào? Mỗi phí bao nhiêu tiền, thu lúc nào?
- Số tiền ghi trên hợp đồng có đúng bằng số tiền thực nhận không?
- Phí bảo quản tính khi giữ đồ hay cả khi chỉ giữ giấy?
- Nếu chuộc sớm, phí định kỳ có tính theo ngày không?
- Nếu gia hạn, có thu thêm phí định giá hay phí hồ sơ lần nữa không?
- Nếu trễ hạn, mức phạt là bao nhiêu và tính thế nào?
Câu đầu tiên là quan trọng nhất. Khi có tổng số tiền phải trả và số tiền thực nhận, bạn tự quy ra %/năm được ngay, không cần hiểu hết tên gọi của từng loại phí. Lưu ý thêm: nếu hợp đồng có khoản phí bạn không được thông báo trước, bạn có quyền đề nghị gạch bỏ trước khi ký. Ký rồi mới phát hiện thì việc thương lượng khó hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Phí định giá có phải trả nếu không cầm nữa không?
Tuỳ tiệm và phải được báo trước. Phần lớn nơi không thu phí khi khách chỉ hỏi giá rồi về. Nếu tiệm có thu, nhất là với vàng, đá quý cần thử nghiệm, nên hỏi trước khi đưa đồ để tránh tranh cãi.
Phí bảo quản xe máy thường tính thế nào?
Hai cách phổ biến là số tiền cố định theo ngày hoặc theo tháng, và tỉ lệ phần trăm theo số tiền vay. Cách cố định dễ kiểm và gắn với dịch vụ giữ xe hơn; cách theo phần trăm cần được cộng vào lãi khi so với trần.
Tiệm trừ phí ngay khi đưa tiền có được không?
Hai bên có thể thoả thuận như vậy, nhưng cần ghi rõ. Lưu ý lãi khi đó thường vẫn tính trên số tiền ghi trong hợp đồng, lớn hơn số bạn thực nhận, nên chi phí thật cao hơn lãi danh nghĩa.
Có tiệm cầm đồ nào không thu phí không?
Có nơi chỉ thu lãi, không thu phí riêng; có nơi gộp mọi chi phí vào một mức lãi chung. Điều đó không tự động rẻ hơn. Cách so đúng là hỏi tổng tiền phải trả cho cùng khoản vay và cùng thời hạn ở mỗi nơi.
Làm mất biên nhận thì phí có thay đổi không?
Một số tiệm thu phí làm lại biên nhận hoặc yêu cầu giấy cam kết kèm căn cước. Mức này nên được ghi trong hợp đồng từ đầu. Chụp ảnh biên nhận ngay khi nhận là cách đơn giản để giảm rắc rối về sau.
