Khi trễ hạn chuộc đồ, ngoài lãi trong hạn bạn thường phải trả thêm lãi trên nợ gốc quá hạn. Theo Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015, nếu các bên không thoả thuận khác, mức này bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng, tính tương ứng với số ngày chậm trả. Phần tiền lãi đến hạn mà chưa trả còn chịu thêm lãi chậm trả theo mức 10%/năm.
Ví dụ giả định: vay 10 triệu đồng, lãi 18%/năm, trễ 20 ngày. Lãi quá hạn là 10.000.000 × 27% ÷ 365 × 20 ≈ 147.945 đồng, cao hơn khoảng 49 nghìn đồng so với lãi thường của 20 ngày đó. Nếu hợp đồng có thêm khoản phạt vi phạm, khoản đó cộng riêng.
Phần dưới giải thích từng khoản, cách tự tính và những việc nên làm ngay khi biết mình sắp trễ.
Luật nói gì về lãi khi chậm trả
Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định nghĩa vụ trả nợ của bên vay. Với khoản vay có lãi mà bên vay chậm trả, bên vay phải trả hai phần. Thứ nhất là lãi trên nợ gốc theo lãi suất thoả thuận tương ứng với thời hạn vay mà đến hạn chưa trả; nếu chậm trả phần lãi này thì còn phải trả lãi trên số lãi chậm trả theo mức quy định tại khoản 2 Điều 468, tức 10%/năm. Thứ hai là lãi trên nợ gốc quá hạn bằng 150% lãi suất vay theo hợp đồng, tương ứng với thời gian chậm trả, trừ khi có thoả thuận khác.
Áp vào cầm đồ: thời hạn vay là thời hạn chuộc ghi trong hợp đồng. Qua ngày đó mà bạn chưa trả gốc, phần gốc trở thành nợ quá hạn và bắt đầu chịu mức lãi cao hơn.
Lãi suất trong hạn bị giới hạn 20%/năm. Với lãi quá hạn, Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn rằng mức các bên tự thoả thuận cũng không được vượt 150% mức trần, tức 30%/năm. Nếu hợp đồng ghi lãi quá hạn cao hơn nhiều, ví dụ gấp đôi hay gấp ba lãi thường, đó là điều khoản cần hỏi lại. Quy định và hướng dẫn có thể thay đổi, nên khi tranh chấp số tiền lớn hãy nhờ luật sư đối chiếu văn bản hiện hành.
Ví dụ tính đầy đủ một khoản trễ hạn
Giả định: vay 10 triệu đồng, lãi 1,5%/tháng (18%/năm) tính theo ngày, hạn chuộc 30 ngày, bạn chưa đóng lãi kỳ đầu và chuộc trễ 20 ngày. Hợp đồng không có điều khoản riêng về lãi quá hạn hay phạt.
| Khoản | Cách tính | Số tiền (làm tròn) |
|---|---|---|
| Lãi trong hạn 30 ngày | 10.000.000 × 18% ÷ 365 × 30 | 147.945 đồng |
| Lãi trên nợ gốc quá hạn 20 ngày | 10.000.000 × (18% × 150%) ÷ 365 × 20 | 147.945 đồng |
| Lãi chậm trả trên tiền lãi kỳ đầu | 147.945 × 10% ÷ 365 × 20 | 811 đồng |
| Nợ gốc | Không đổi | 10.000.000 đồng |
| Tổng phải trả khi chuộc | Cộng các dòng trên | khoảng 10.296.701 đồng |
Nếu chuộc đúng hạn, bạn chỉ trả gốc cộng 147.945 đồng. Trễ 20 ngày làm tổng chi phí lãi tăng gấp đôi. Lãi trên tiền lãi chậm trả rất nhỏ; khoản đáng lo là lãi quá hạn trên gốc, vì nó tăng theo từng ngày với mức cao hơn lãi thường 50%.
Mỗi ngày trễ tốn thêm bao nhiêu
Để dễ hình dung, giữ nguyên lãi suất giả định 18%/năm, tức lãi quá hạn 27%/năm. Với khoản vay 1 triệu đồng, mỗi ngày trong hạn tốn khoảng 493 đồng, mỗi ngày quá hạn khoảng 740 đồng. Với 10 triệu đồng, con số là khoảng 4.932 đồng và 7.397 đồng. Với 50 triệu đồng, ví dụ cầm một chiếc xe máy đời cao, mỗi ngày quá hạn khoảng 36.986 đồng, tức hơn 1,1 triệu đồng cho một tháng trễ.
Nếu hợp đồng có thêm phí trễ hạn theo phần trăm mỗi ngày, cộng phí đó vào. Một khoản phí 0,1% mỗi ngày trên 50 triệu đồng là thêm 50.000 đồng mỗi ngày, lớn hơn cả phần lãi quá hạn.
Những con số này cho thấy vì sao gia hạn đúng hạn gần như luôn rẻ hơn để quá hạn: bạn trả lãi thường thay vì lãi cao hơn 50%, và tránh được các khoản phạt.
Phí trễ hạn và phạt vi phạm: khi nào được cộng thêm
Phạt vi phạm phải có thoả thuận. Bộ luật Dân sự cho phép các bên thoả thuận phạt vi phạm khi một bên không thực hiện đúng nghĩa vụ. Khoản phạt chỉ đòi được khi đã ghi trong hợp đồng; tiệm không thể tự đặt ra khi bạn đến chuộc.
Phạt cố định dễ kiểm hơn phạt theo ngày. Một khoản phạt kiểu "100.000 đồng nếu quá hạn" rõ ràng. Một khoản "phí trễ hạn 0,5% mỗi ngày trên số tiền vay" tương đương 182,5%/năm, cộng thêm lãi quá hạn thì chi phí của mỗi ngày trễ rất lớn.
Vừa phạt vừa lãi quá hạn là vùng hay tranh chấp. Lãi quá hạn là bồi hoàn cho việc chậm trả tiền, phạt vi phạm là chế tài theo thoả thuận. Khi cả hai cùng có mặt và cộng lại cao bất thường, toà án có thể xem xét lại bản chất của từng khoản. Gặp trường hợp này, nên giữ hợp đồng và hỏi luật sư.
Phí "giữ đồ quá hạn" cần tách bạch. Nếu tiệm thu thêm phí bảo quản trong thời gian quá hạn, phí đó phải được ghi trong hợp đồng và có mức cụ thể. Nếu phí bảo quản định kỳ vẫn tiếp tục được tính trong thời gian quá hạn, thu thêm một khoản giữ đồ quá hạn nữa là thu hai lần cho cùng một việc.
Trễ hạn bao lâu thì tiệm được xử lý tài sản
Lãi chỉ là một nửa câu chuyện; nửa còn lại là quyền của tiệm đối với món đồ. Khi bên cầm cố không thực hiện đúng nghĩa vụ trả nợ, bên nhận cầm cố có quyền xử lý tài sản theo phương thức hai bên đã thoả thuận. Hợp đồng cầm đồ thường ghi một mốc, ví dụ quá hạn một số ngày nhất định mà không chuộc, không đóng lãi thì tiệm được bán hoặc nhận tài sản để trừ nợ.
Mốc này khác nhau theo từng hợp đồng nên không có con số chung. Điều bạn cần làm là đọc đúng dòng đó khi ký và ghi nhớ ngày tương ứng. Nếu tài sản được bán, tiền bán trước hết trừ chi phí xử lý, gốc và lãi; phần còn dư phải trả lại cho bạn, còn thiếu thì bạn vẫn phải trả tiếp. Chi tiết về thủ tục xử lý, thanh lý và quyền nhận lại phần chênh lệch được trình bày ở các bài về chuộc đồ và thanh lý.
Về mặt tiền bạc, một điều cần nhớ: càng để lâu, nợ càng tăng do lãi quá hạn, trong khi món đồ thường không tăng giá. Thời điểm chuộc rẻ nhất luôn là sớm nhất có thể.
Biết mình sắp trễ hạn: làm gì trước ngày đến hạn
Trễ hạn hiếm khi bất ngờ. Thường bạn biết trước vài ngày là sẽ không đủ tiền. Lúc đó, mấy việc dưới đây giúp hạn chế phần lãi quá hạn:
- Liên hệ tiệm trước ngày đến hạn. Gọi hoặc đến trực tiếp, nói rõ dự kiến ngày có tiền. Lời báo trước không xoá được lãi quá hạn, nhưng giúp mở đường cho gia hạn.
- Xin gia hạn thay vì để quá hạn. Đóng lãi kỳ hiện tại và gia hạn thêm một kỳ thường rẻ hơn để quá hạn, vì bạn trả lãi thường thay vì lãi 150%.
- Đóng lãi kỳ dù chưa trả được gốc. Tiền lãi đã trả đúng hạn thì không phát sinh lãi chậm trả trên tiền lãi, và tiệm có ít lý do xử lý tài sản hơn.
- Trả bớt gốc nếu có thể. Lãi quá hạn tính trên gốc còn nợ; giảm gốc là giảm thẳng phần đắt nhất.
- Ghi lại mọi thoả thuận mới. Nếu tiệm đồng ý cho chậm vài ngày không tính lãi quá hạn, đề nghị ghi vào biên nhận hoặc nhắn tin xác nhận.
Điều nên tránh là im lặng rồi đến muộn vài tuần. Khi đó bạn vừa chịu lãi quá hạn, vừa đối mặt nguy cơ tài sản đã bị đưa vào diện xử lý.
Kiểm số tiền tiệm đòi khi bạn đến chuộc trễ
Khi đến chuộc sau hạn, đừng vội trả ngay con số được đọc ra. Hỏi bảng kê từng khoản và đối chiếu:
- Số ngày trong hạn và số ngày quá hạn có được đếm đúng từ ngày giải ngân và ngày hết hạn trên hợp đồng không?
- Lãi quá hạn tính trên gốc còn nợ hay trên tổng gốc cộng lãi? Đúng ra là trên gốc; lãi chưa trả chỉ chịu mức chậm trả thấp.
- Mức lãi quá hạn có khớp với hợp đồng không, và có vượt khoảng 150% lãi thường không?
- Các lần đóng lãi, trả bớt gốc trước đó đã được trừ đầy đủ chưa?
- Khoản phạt, phí phát sinh có nằm trong hợp đồng không, mức bao nhiêu?
Nếu có chênh lệch, đưa biên nhận và cách tính của bạn ra để tiệm xem lại. Đa số sai lệch đến từ đếm ngày hoặc bỏ sót một lần đóng tiền, sửa được ngay tại quầy.
Câu hỏi thường gặp
Trễ hạn một ngày có bị tính lãi quá hạn không?
Về nguyên tắc, lãi quá hạn tính từ ngày đầu tiên sau hạn chuộc. Trễ một ngày thì phần lãi quá hạn rất nhỏ, nhưng nhiều hợp đồng có thêm phạt cố định khi quá hạn, nên báo tiệm trước hoặc đến sớm vẫn là cách rẻ nhất.
Tiệm có được cộng lãi vào gốc rồi tính lãi tiếp không?
Lãi chưa trả không được tính lãi như nợ gốc. Luật chỉ cho tính lãi chậm trả trên số lãi đó ở mức thấp, 10%/năm. Nếu tiệm gộp lãi vào gốc để tính lãi quá hạn, hãy yêu cầu tách ra và tính lại.
Hợp đồng không ghi lãi quá hạn thì tính thế nào?
Khi không có thoả thuận riêng, áp dụng quy định chung: lãi trên nợ gốc quá hạn bằng 150% lãi suất vay ghi trong hợp đồng, tương ứng số ngày chậm trả. Tiệm không thể tự đặt ra một mức cao hơn lúc bạn đến chuộc.
Tiệm đóng cửa đúng ngày đến hạn thì có tính là trễ không?
Nếu bạn đã cố gắng thực hiện nghĩa vụ nhưng tiệm không nhận, đó không phải lỗi của bạn. Hãy chụp ảnh tiệm đóng cửa có thời gian, nhắn tin báo tiệm ngay trong ngày và đề nghị nơi nhận tiền khác, như chuyển khoản vào tài khoản trên hợp đồng.
Trễ hạn có bị ghi nợ xấu không?
Tiệm cầm đồ không phải tổ chức tín dụng nên thông thường không báo cáo lên hệ thống thông tin tín dụng như ngân hàng. Dù vậy, trễ hạn vẫn khiến bạn trả thêm lãi và có thể mất tài sản, nên vẫn cần xử lý sớm.
